تبلیغات
مدیریت محیط زیست (سارا اردو) - جنگل

:درباره وبلاگ

:آرشیو

:پیوندهای روزانه

:صفحات جانبی

:نویسندگان

:آخرین پستها

:ابر برچسبها

آماروبلاگ

آوازک

کد تغییر شکل موس

کد تغییر شکل موس

کد تغییر شکل موس



کد ساعت فلش





دریافت کد حرکت ستاره چت روم دریافت کد قفل کلیک راست چت روم دریافت کد قفل کلیک راست چت روم

دریافت کد قفل کلیک راست چت روم

یکشنبه 5 بهمن 1393-02:09 ب.ظ



جنگل‌ ، منطقه ‌وسیعی ‌پوشیده ‌از درخت‌ (به ‌مثابه ‌عنصر اصلی‌ آن‌)، درختچه ‌و گونه‌های‌ علفی‌، با جانوران ‌وحشی‌ كوچك‌ و بزرگ‌ اعم‌ از خشكی‌زی ‌و آبزی‌. با در نظر گرفتن ‌پوشش‌ گیاهی‌، جنگل‌ به ‌جایی ‌اطلاق ‌می‌شود كه‌ حداقل‌ دارای‌250 اصله‌ درخت ‌و نهال ‌در هر هكتار است‌ كه‌ در این‌ صورت‌، انبوهی ‌آن‌10% است‌ و جاهای‌ با انبوهی ‌كمتر از آن‌، منطقه ‌غیر جنگلی‌ نامیده ‌می‌شوند (بدیعی‌، ج‌3، ص‌265، پانویس‌2). همچنین ‌در شرایط ‌معمولی‌، حداقل ‌مساحت‌لازم ‌برای ‌تشكیل ‌جنگل‌، از نظر علمی‌، 3ر0 هكتار (سه ‌هزار متر مربع‌) است‌ (مروی‌ مهاجر، ص‌1).

جنگل‌، با توجه ‌به ‌نوع‌ پیدایش‌ و خصوصیات‌ساختاری‌، به ‌جنگل ‌بكر، جنگل ‌طبیعی ‌و جنگل ‌مصنوعی‌ یا به ‌طور صحیح‌تر جنگل‌ دست‌ كاشت ‌یا انسان ‌ساخت ‌طبقه‌بندی‌ می‌شود (ساعی‌، ج‌2، ص‌25).

در این‌ مقاله‌ به ‌پراكندگی ‌جنگل‌ در ایران ‌و دیگر كشورهای‌اسلامی ‌پرداخته‌ می‌شود.

1) جنگل‌ در ایران‌

جنگلهای‌ ایران‌در سه‌ منطقه‌ خشك‌، نیمه‌خشك ‌و مرطوب‌ پراكنده‌اند.

الف‌) جنگلهای‌ مناطق‌خشك‌ ایران ‌در دو ناحیه ‌رویشی‌ ایران‌ـ تورانی ‌و خلیج‌ـ عمانی ‌واقع ‌شده‌اند. ناحیه ‌رویشی‌ ایران‌ـ تورانی‌ وسیع‌ترین ‌ناحیه‌ رویشی‌ ایران ‌است‌ كه ‌دامنه‌های ‌جنوبی ‌البرز، شمال‌شرقی‌، شرق‌، قسمتی‌ از جنوب‌شرقی‌ و مناطق‌مركزی‌ را شامل‌ می‌شود. جنگلهای‌ هزار مسجد خراسان ‌رضوی‌ و چهار باغ‌ شاهرود در دامنه ‌جنوبی ‌البرز، از انبوه‌ترین ‌جنگلهای ‌اُرْس‌ ایران‌ محسوب‌ می‌شوند و در آنها انواع‌ میوه‌های ‌خوراكی‌، مانند بادام ‌و زالزالك ‌و گلابی ‌وحشی‌، نیز وجود دارد. مهم‌ترین ‌جنگلهای‌ بَنه ‌و بادام ‌كشور در رشته‌ كوههای ‌بارز * (استان ‌كرمان‌)، حوضه‌ آبریز دریاچه ‌بختگان (استان ‌فارس‌)، جنگلهای ‌تفتان (استان ‌سیستان‌ و بلوچستان‌) و در استان‌ خراسان‌ جنوبی ‌است‌. انبوه‌ترین‌ توده‌های ‌جنگلی ‌پسته ‌در مناطق‌ چهچهه‌، خواجه‌ و پلگرد خراسان‌ رضوی‌، و نیز جنگل‌ پسته ‌قاز انقایه ‌در استان‌ گلستان ‌است‌(ابراهیمی ‌رستاقی‌، ص‌31ـ32).

ب‌) جنگلهای ‌مناطق ‌نیمه‌خشك ‌ایران‌ واقع‌ در كوههای‌ زاگرس‌ از سردشتِ آذربایجان ‌غربی ‌تا كازرونِ فارس‌، استانهای ‌آذربایجان‌غربی‌، كردستان‌، كرمانشاه‌، ایلام‌، لرستان‌، چهارمحال‌ و بختیاری‌، كهگیلویه ‌و بویراحمد، فارس‌، خوزستان ‌و همچنین ‌در ارتفاعات ‌جنوبی‌ البرز و دیگر مناطق ‌كوهستانی ‌و ارتفاعات‌ گوناگون ‌كشور، به ‌صورت ‌تُنُك‌، دیده‌ می شود. در این ‌نواحی‌، جنگلهای‌ انبوه ‌نیز وجود دارد و گاهی ‌به ‌جای‌ جنگل‌، بوته‌زارهایی‌ با درختچه‌ها و بوته‌های‌ گوناگون ‌با مراتع ‌خشك ‌دیده ‌می‌شود. جامعه ‌درختی‌ آن‌ شامل ‌بلوط‌، بَنه‌، بادام‌، بید، صنوبر و ارس‌است‌. در این ‌منطقه‌ انواع‌ درختان‌، مانند گلابی‌، توت‌، سنجد، چنار، كیكم‌، سفیدار و ارغوان‌، نیز وجود دارد (ثابتی‌، ص‌146ـ176؛ مصدق‌، ص‌154). جنگلهای‌ ناحیه ‌رویشی‌ خلیج‌ـ عمانی ‌به‌ صورت‌ نوار باریكی‌ از قصر شیرین ‌در استان ‌كرمانشاه (مغرب ‌ایران‌) آغاز می‌شود و تا جنوب‌ شرقی ‌ایران‌، مرز ایران‌ و پاكستان‌، ادامه ‌می‌یابد و به ‌دو قلمرو خلیجی‌ و عمانی‌تقسیم ‌می‌گردد. انبوه‌ترین ‌جنگل ‌گز و بیشه‌ای‌ آن‌ در حاشیه ‌رودخانه ‌كرخه ‌و دز در استان‌ خوزستان‌ است‌. از ویژگیهای‌ بارز پوشش‌ گیاهی ‌ناحیه ‌خلیج‌ـ عمانی‌، جنگلهای‌ ماندابی ‌و مانگروست‌ كه‌ از بندر عَسَلویه ‌تا خلیج ‌گواتر به ‌صورت ‌پراكنده ‌وجود دارد و به ‌جنگلهای ‌حرّا نیز معروف‌ است‌. جنس ‌درخت‌ حرّا به‌ افتخار ابوعلی‌سینا، Avicennia نامگذاری‌ شده‌است‌ (ابراهیمی‌ رستاقی‌، ص‌33ـ 35).

ج‌) جنگلهای ‌مناطق‌ مرطوب‌ ایران‌. این ‌جنگلها در دامنه‌های‌ شمالی‌ البرز، در حوضه‌ دریایی ‌مازندران‌، از آستارا تا گلیداغ ‌در مشرق ‌گرگان ‌امتداد دارند و به‌ جنگلهای‌ هیركانی ‌و جنگلهای ‌خزری‌ معروف‌اند. گونه‌های‌غالب‌ تشكیل‌ دهنده ‌آن‌، راش‌، مَمْرَز، بلوط‌، توسكا، افرا و انجیلی‌اند (جهاندار، ص‌50؛ هدایتی‌، ص‌43؛ برای ‌جنگلهای ‌گیلان رجوع کنید به نظامی ‌و مقدم‌، ص‌173ـ200).

2) جنگل ‌در دیگر كشورهای‌ اسلامی‌

پراكندگی ‌و انواع‌ جنگلها در جهان‌ اسلام‌ عبارت‌اند از:

الف‌) جنگلهای ‌حاره‌، كه ‌بین ‌حدود ْ5ر23 شمالی‌ و جنوبی‌ از خط‌ استوا قرار گرفته‌اند. این ‌جنگلها شامل‌ قسمت ‌عمده ‌افریقا، هندوستان‌، جنوب ‌شرقی ‌آسیا و غیره‌ می‌باشند و آن‌ را به‌ چهار گونه ‌تقسیم ‌می‌كنند:

1. جنگلهای‌ بارانی‌، كه‌ حدود 500 ، 2 میلیمتر بارش‌ سالانه‌ دارند. این ‌جنگلها همیشه ‌سبزند (مصدق‌، ص‌5 ـ6) و در اعماق‌ آنها انواع ‌گیاهان‌، حیوانات‌ و موجودات‌ ذره بینی ‌یافت ‌می‌شود و همه ‌آنها از نظر بوم‌ شناسی‌ (اكولوژی‌) به‌ هم‌ مرتبط‌اند. هیچ ‌محیط‌ دیگری ‌تا این ‌اندازه ‌گیاه ‌و حیوان ‌ندارد. برای ‌نمونه‌، دو هكتار از جنگلهای ‌بارانی ‌مناطق ‌پست ‌ممكن ‌است‌ بیش ‌از دویست‌ نوع‌ درخت‌ داشته ‌باشند، اما در همین ‌مقدار زمین ‌از جنگلهای ‌معتدله ‌ممكن ‌است ‌ده ‌تا بیست ‌نوع‌ درخت ‌یافت ‌شود. فرآورده‌های ‌مهم ‌فرعی ‌این ‌نوع‌ جنگلها كائوچو و نخل ‌روغنی‌ است (گالی ‌و هادلی‌، ص‌13).

2. جنگلهای ‌مرطوب ‌خزان‌ كننده‌، كه ‌حدود هزار تا دوهزار میلیمتر بارش‌ سالانه ‌دارند و تنوع ‌زیستی‌ (بیولوژیكی‌) آنها از جنگلهای ‌بارانی ‌كمتر است ‌و جنگل ‌تراشی‌ در آنها بیشتر از جنگلهای ‌بارانی ‌صورت‌ می‌گیرد.

3. جنگلهای ‌خشك‌ مناطق ‌حاره‌، كه ‌بارش‌ سالانه‌ آنها بین ‌پانصد تا هزار میلیمتر است‌. این ‌جنگلها تُنُك ‌و مانند باغ‌ هستند و حیوانات ‌زیادی ‌در آنها زندگی‌ می‌كنند. نیمی‌ از جنگلهای‌ خشك‌ حاره‌ جهان ‌در افریقا و قسمتی‌ نیز در هندوستان‌است‌.

4. جنگلهای ‌حاره ‌كوهستانی‌، كه ‌سطح‌ وسیعی‌ را در آسیا و مناطقی‌ از هیمالیا، میانمار (برمه‌)، كوهستانهای ‌تایلند و افریقا می‌پوشانند (مصدق‌، ص‌6ـ7). در این ‌جنگلها انواع ‌حیوانات‌ عظیم‌الجثه (مانند فیل‌، كرگدن‌، زرافه‌)، میمون‌ و انواع ‌خزندگان‌ و حشرات‌ و پرندگان ‌زندگی‌ می‌كنند (ثابتی‌، ص‌99).

ب‌) جنگلهای ‌آسیای ‌صغیر، شامل‌ منطقه ‌وسیعی ‌از تركیه ‌و سوریه‌ و لبنان‌، آب‌ و هوای‌ مدیترانه‌ای ‌و بارش‌ فراوان ‌سالانه‌، به ‌خصوص ‌در فصل‌ پاییز، دارند. دشت ‌آناطولی ‌استپی ‌است ‌و در مسیر رودخانه‌ها قرار دارد و پوشش‌ گیاهی ‌آن ‌شامل ‌صنوبر، بید، گز و چناراست‌. در كرانه ‌دریا رستنیها درختچه‌ای ‌و پهن‌برگ‌اند. گونه‌های‌ ممرز، نارون‌، فندق‌ و همچنین ‌درختچه‌های ‌همیشه ‌سبز نیز در آنجا می‌روید. در ارتفاعات ‌بین ‌ششصد تا هزار متر از سطح‌ دریا، جنگل ‌از گونه‌های ‌ممرز، نارون‌، توسكا، افرا، نمدار، گردو و لرك‌ تشكیل‌ شده ‌است‌. در ارتفاعات‌ بین ‌هزار تا دوهزار متر از سطح‌ دریا، جامعه ‌جنگل‌ مخلوطی‌ از پهن‌ برگ‌ و سوزنی ‌برگ‌ است‌. در این ‌منطقه‌، زیتون‌، زربین‌ (فلور مدیترانه‌ای‌)، راش‌، كاج‌ و بلوط ‌نیز وجود دارد (مصدق‌، ص‌37ـ 38).

ج‌) جنگلهای ‌قفقاز در رشته‌ كوههای‌ قفقاز، رستنیهای ‌بسیار مخلوط‌ دارد. در ارتفاعات‌، سوزنی ‌برگها و درختان ‌راش ‌و بلوط ‌می‌رویند. در جنگلهای‌ مغرب ‌قفقاز انواع ‌جنگلهای ‌رطوبت ‌پسند معتدله (جامعه ‌بلوط‌ در ارتفاع ‌دویست ‌تا ششصد متر از سطح‌ دریا) و راش‌ و مَمْرَز و شمشاد و انواع‌ پیچك‌ و جنگلهای ‌استپی ‌یافت ‌می‌شود (همان‌، ص‌40).

د) جنگلهای ‌كوهستانی ‌آسیای ‌مركزی‌ دارای ‌رشته ‌كوههای ‌وسیعی ‌است ‌كه ‌در جنوب ‌سیبری ‌واقع ‌شده ‌و قسمتی ‌از ادامه‌ رشته‌ كوههای ‌به ‌طرف‌ افغانستان ‌است ‌و دشت‌ پامیر و كوه ‌آلتای‌ در آن‌ واقع ‌است‌. نوع ‌رستنیهای ‌آن‌ پهن ‌برگ ‌است‌. در جنگلهای ‌بیابانی ‌آسیای ‌مركزی ‌ــ كه ‌از مشرق ‌دریای ‌خزر آغاز می‌شود و به ‌دریاچه ‌آرال‌، تركمنستان‌ و رشته ‌كوه‌ تین ‌شان‌ می‌رسد و قسمتی ‌از ایران‌ را نیز شامل‌ می‌شود ــ رستنیها از گونه‌های ‌درختچه ‌ای ‌همراه ‌با ریشه‌های‌ عمیق ‌است‌(همان‌، ص‌47).

ه) جنگلهای ‌ناحیه ‌آرال‌، شامل ‌جنوب ‌شرقی‌ روسیه‌ در اروپا تا سرحد بالكان ‌و قسمت ‌بزرگی ‌از آسیای ‌مركزی‌، دارای ‌آب ‌و هوای ‌برّی ‌و نوسانات ‌دما، زمستانهای‌ سرد و تابستانهای ‌خشك‌ است‌. جنگلهای‌ آن‌ از گونه‌های ‌بلوط ‌و كاج‌ و گاه ‌مخلوطی‌ از این‌ دو گونه ‌می‌باشد. در آنجا جنگل‌ به‌ صورت‌ استپ ‌نیز مشاهده‌ می‌شود (همان‌، ص‌49ـ50).

و) جنگلهای ‌اردن‌ در قسمتی ‌از آنها آب‌ و هوا مدیترانه‌ای ‌و در جنوب ‌آن ‌استپی ‌و بیابانی ‌است‌. در شمال‌ افریقا (مراكش‌، الجزایر، تونس‌ و لیبی‌) رستنیها مدیترانه‌ای ‌و تُنُك‌ است ‌و گونه‌های ‌راش‌ و گونه‌هایی ‌از بلوط ‌در جنگلها دیده‌می‌شود. جنگلهای ‌بین‌النهرین ‌از نوع‌ نیمه ‌بیابانی ‌و استپی ‌است‌(همان‌، ص‌129ـ 133؛ برای ‌گونه‌های‌گیاهی‌ رجوع کنید به ص 37ـ 137).

الف: جنگل های شمال ( خزری یا هیرکانی )

از نظر جغرافیای جنگل، جنگل های خزری شمال ایران ، به طور کلی جزء جنگل های سبز تابستانی یا جنگل های پهن برگ خزان کننده به شمار می آیند که دارای جنگل های مدیترانه ای نیز می باشد . که به جنگل های هیرکانی مشهورند. جنگل های خزری به صورت نوار باریک و بلندی روی دامنه شمالی سلسله جبال البرز ظاهر شده است . طول این نوار حدود 800 کلیومتر و عرض آن بین 20 تا 70 کیلومتر در نوسان است. جنگل های شمال ایران از آستارا شروع و تا دره گلیداغی بجنورد ادامه می یابد. گسترش عمودی آن از سطح دریا شروع و تا ارتفاع حداکثر 2800 متر ادامه می یابد.. مساحت این جنگل ها در اوایل قرن جاری، دهه 20 به 6/3 میلیون هکتار بالغ برآورد شده است. با شروع بهره برداری تجاری از جنگل های مزبور و همچنین چرای مفرط و قطع بی رویه ، این سطح دائما رو به کاهش نهاده است. به طوریکه امروزه حدود 9/1 میلیون هکتار جنگل در این منطقه باقی مانده که از این مقدار فقط 2/1 میلیون جزء جنگل های مرغوب و تجاری محسوب می شود.

جنگل های شمال از نظر تعداد گونه درختی و درختچه ای جزء جنگل های غنی از گونه محسوب می شوند و تقریبا 80 گونه درختی و 50 گونه درختچه ای به صورت طبیعی در این جنگل ها یافت می شود. گونه هایی از قبیل انجیلی ، بلند مازو ، کرگ ، لیلکی و سفید پلت در جنگل های شمال به فراوانی یافت می شود. همچنین گونه های زربین نیز که امروزه در مناطق مدیترانه ای اروپا وجود دارد و در جنگل های شمال ایران نیز یافت می شود. گونه های سوزنی برگ معروف ( مثل نراد ، پیسه آ ، کاج و لاریکس ) در جنگل های خزری به طور طبیعی یافت نمی شوند.

اقلیم شمال ایران در حقیقت یک اقلیم نیمه مدیترانه ی است که دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است . میزان بارش سالانه به طور متوسط 1000 میلی متر است که بیشترین آن در قسمت های غربی و کمترین آن در نواحی شرقی است. به طور متوسط میزان بارندگی از غرب به شرق کاهش می یابد ، حداکثر میزان بارش اندازه گیری شده در حدود 2000 میلی متر و حداقل 600 میلی تر در سال می باشد. پراکنش بارندگی در طول سال کاملا منظم نیست . بیشترین مقدار بارندگی در فصول بهار و پاییز و کمترین آن در تابستان است. طول دوره خشکی نیز از غرب به شرق افزایش می یابد . به طور متوسط طول دوره خشکی در غرب یک ماه ، مناطق مرکزی 2 ماه و در قسمت های شرقی گاهی به 3 ماه در سال نیز می رسد. درجه حرارت متوسط سالانه یین 15 تا 18 درجه سانتی گراد است. میانگین گرمترین ماه سال بین 28 تا 35 درجه و سردترین ماه سال بین 1 درجه بالای صفر تا 4 درجه زیر صفر می باشد.

ب: جنگل های ارسباران

در قسمت شمال غربی ایران جنگل هایی وجود دارند که محدود به منطقه ارسباران می شوند . این جنگل ها در شمال شرق استان آذربایجان شرقی و حدفاصل استان گیلان و مرز آذربایجان قرار دارند و بیشتر در جنوب رود ارس و کوه های قراچه داغ متمرکز می باشند . از نظر جغرافیای جنگل ، جنگل های ارسباران متعلق به جنگل های کوهستانی پهن برگ مخلوط هستند که حدفاصل بین جنگل های نم پسند خزری و نیمه خشکی پسند مناطق اسپتی و جنگل های زاگرس به حساب می آیند . از نظر ترکیب گیاهی این جنگل ها بیشتر به جنگل های شمال ایران شباهت دارند ولی درجه تخریب این جنگل ها بیشتر از جنگل های شمال البرز می باشد.

ج: جنگل های زاگرس

کوه های البرز از شمال غرب تا جنوب غرب ایران گسترش می یابد بعلت جذب رطوبت ابرهای باران زا از نواحی غربی با مبداء دریای مدیترانه ، شرایط لازم را جهت استقرار و گسترش پوشش جنگلی به وجود آورده است. جنگل های این ناحیه از پیرانشهر در آذربایجان غربی شروع و در امتداد رشته جبال زاگرس و بختیاری تا اطراف جهرم و فسا  در استان فارس ادامه می یابد. طول این نوار جنگلی بیش از هزار کیلومتر و عرض آن 50 تا 100 کیلومتر است که معمولا منقطع بوده و فقط در قسمت کوه های بختیاری از پیوستگی بیشتری برخوردار می باشد.

مساحت جنگل های زاگرس در گذشته بیش از 10 میلیون هکتار بوده است و به دلیل بهره برداری بی رویه طی سالیان دراز مساحت این جنگل ها دائما سیر نزولی را پیموده است و متاسفانه این روند هنوز هم ادامه دارد. مساحت فعلی این جنگل ها در حال حاضر در حدود 5 میلیون هکتار می باشد.

 گونه های غالب آن بلوط ایرانی (Quercus persica) می باشد و همراه با سایر گونه گونه های بلوط جنس غالب این جنگل ها را تشکیل می دهد و به همین مناسبت نیز به جنگل های بلوط غرب مشهور است. مهم ترین گونه های درختی و درختچه های جنگل های زاگرس عبارتند از: کیکم (کرکو) ، بادام معمولی ، بادام کوهی ، بادامک ، زرشک ، آلبالو ، ارغوان ، زالزالک  سنجد ، زبان گنجشک ، گردو ، توت ، زیتون ، انار، چنار ، بلوط ، بلوط ایران

 با توجه به تعداد زیادی از گونه درختی و درختچه ای که در جنگل های زاگرس وجود دارد ، درصد بالای ترکیب گونه بلوط در اکثر نقاط به صورت غالب است و می توان گفت جنس بلوط مشخص کننده سیمای ظاهری این جنگل هاست . به همین دلیل این جنگل ها اکثرا به جنگل های بلوط مشهورند.

میزان بارش سالانه در مناطق جنگلی زاگرس به طور متوسط بین 400 تا 600 میلی متر است که بیشتر در بهار و پاییز می بارد. حداکثر میزان بارندگی سالانه در ارتفاعات زرد کوه و تونل کوهرنگ تا هزار میلی متر در سال ثبت شده است. درجه حرارت متوسط بین 12 تا 18 درجه سانتی گراد می باشد . در قسمت های شمالی زاگرس فصل یخبندان وجود دارد و در اکثر ارتفاعات در زمستان  برف می بارد. اقلیم كلی منطقه زاگرس یک نوع آب و هوای مدیترانه ای با زمستان سرد است . در تابستان ها فصل خشک وجود دارد و در اکثر نقاط تا 4 ماه در سال هم می رسد.

د) جنگل های فلات مرکزی یا جنگل های ایرانو – تورانی :

فلات مرکزی ایران به علت خصوصیات جغرافیایی و اکولوژیک به طور کلی جزء مناطق خشک و نیمه خشک غیر جنگلی محسوب می شود. کمبود بارش سالانه ، گرمای زیاد ، خاک های شور و سایر عوامل اکولوژیک برای ایجاد پوشش جنگلی مناسب نیستند . وسعت این منطقه زیاد است و بیش از نیمی از سطح کشور را می پوشاند. فلات مرکزی ایران به دلیل وسعت زیاد ، ناهمواری های گوناگون ، کویر های نمک  لوت از تنوع اقلیمی زیادی برخوردار است و باعث پیدایش رویش های مختلف بیابانی مثل جوامع تاغ و گز ، استپی ( جامعه غالب درمنه – گون ) و استپی کوهستانی ( جوامع پسته و بادام و ارس ) شده است.

وجود آب زیرقشری در خاک فلات مرکزی ، مقاوم بودن گونه ها در مقابل خشکی ، گرما  و شوری خاک شرایط لازم برای ایجاد رویش های درختی ، درختچه ای و بوته ای کم و بیش تنک را به وجود آورده است. این رویش ها به دلیل بهره برداری شدید برای مصرف سوخت و چرای مفرط ، تخریب شده و امکان تجدید حیات طبیعی گونه ها در بسیاری از نقاط عملا غیر مکن است.

هر چند از نظر علم جنگل شناسی نمی توان اصطلاح جنگل را برای این رویش های درختی و درختچه ای به کار برد ولی به دلیل اهمیت آن در حفاظت آب و خاک ، مناطق مسکونی و کشاورزی ، حیات وحش و ... در اصطلاح عام به این رویش ها جنگل می گویند. مساحت کلی جنگل های فلات مرکزی با در نظر گرفتن تراکم موجود کلا در حدود 3 میلیون هکتار برآورد می گردد. این جنگل ها را به دو نوع کلی جنگل های بیابانی و جنگل های کوهستانی تقسیم می کنند.

1) در جنگل های بیابانی که مهم ترین گونه های چوبی در آن گونه های مختلف تاغ ، گز ،اسکنبیل و قیچ می باشند.در بسیاری از نقاط گونه های تاغ و گز ، جامعه مخلوط تاغز را به وجود می آورند. تثبیت ماسه های روان و جنگل كاری  مناطق کویری از نظر عمران و توسعه مناطق کویری از اولویت خاصی برخوردار است

2) جنگل های کوهستانی :ارتفاعات فلات مرکزی از حدود 1500 متر به بالا شرایط اکولوژیک نسبتا مناسب تری دارد. بارش سالانه کمی زیاد شده و با افزایش ارتفاع بارش برف نیز بیشتر می شود . درجه حرارت نیز مناسب تر است و آب حاصل از ذوب برف ها نیز باعث افزایش رطوبت خاک می شود. به دلیل وجود چنین شرایطی در این مناطق مخصوصا در شیب های جنوبی البرز ، کوهستان های آذربایجان ، خراسان ، کرمان و سایر نقاط فلات مرکزی ، رویش های درختی و درختچه ای کم و بیش تنک پدید آمده است.

جنگل های کوهستانی فلات مرکزی را می توان به دو آشکوب (جامعه) گیاهی متمایز تقسیم کرد:

1) از ارتفاعات 1300 متر تا حدود 1800 متر : جامعه پسته و بادام ( pistachio – amygdaletam)

2) از ارتفاعات 1700 متر تا 2500 متر جامعه سروکوهی یا جامعه ارس(Juniperetum polycarpos) که برخی مواقع تا 3400 متر در ارتفاعات جنوب کشور نیز ادامه می یابد . مساحت این نوع رویش ها جمعا حدود 5/3 میلیون هکتار برآورد می شود .

ه) جنگل های سواحل خلیج فارس و دریای عمان:

این جنگل ها به صورت پراکنده و گاهی کم پشت و گاهی متراکم در مناطق مختلف جنوب استان خوزستان ، استان بوشهر ، استان هرمزگان و جنوب استان سیستان و بلوچستان و همچنین جزایر تنگه هرمز و خلیج فارس یافت می شوند. جنگل های سواحل خلیج فارس و دریای عمان را بر حسب نوع گونه و منطقه پراکنش ،رویش های خلیجی و ساحل عمانی نیز می گویند. در این مناطق یک نوع اقلیم خشک و گرمسیری (نیمه استوایی) حکم فرما است و کلا فاقد یخبندان است ( فقط در قسمت خوزستان گاهی در زمستان یخبندان وجود دارد). تسلط اقلیم گرمسیری در این مناطق طوری است که گونه خرما بخوبی رشد می کند.

در قسمت هایی سواحل خلیج فارس و جنوب خوزستان بیشتر گیاهانی مثل کنار (Ziziphus spina-christi) همراه با درختچه کهورک یا جغجغه و همچنین گونه های مختلف جنس Acacia یافت می شود. فراوانی کنار در اکثر مناطق باعث به وجود آمدن جامعه گیاهی کنار شده است که حتی تا قسمت های جنوبی استان فارس گسترش می یابد و در اطراف سیرجان و بم نیز به همراه گونه زیتون (Olea aucheri) ظاهر می گردد.

در نواحی ساحل خلیج فارس و دریای عمان بین بندر لنگه و بندر عباس ، جزیره قشم و بندرعباس و میناب و اطراف چابهار در سواحلی که در موقع جزرومد دریا آب دریا جریان می یابد و یک حالت باتلاقی (مانداب) تشکیل می دهد . درختانی مثل حرا  (Avicenia marim) و چندل (Rhizophora mucromta) رشد می کنند که رویش های خاصی به نام مانگرو (mangrove) تشکیل می دهند و این رویش ها در حقیقت یک نوع جنگل مانگرو یا ماندابی می باشند که در مناطق نیمه استوایی در سواحل دریاها و رودخانه ها یافت می شوند . که همان دو خصوصیت جنگل های مانگرو را داراست.

چوب درخت چندل از لحاظ صنعتی با ارزش می باشد و حفظ و توسعه چنین جنگل هایی هم از لحاظ صنعتی و هم به دلیل حفاظت تالاب های ساحلی حائز اهمیت می باشند .  این مناطق در حقیقت اکوسیستم های ماندابی را تشکیل می دهند که اهمیت اکولوژیک فوق العاده ای دارند . از طرفی این جنگل ها تنها نمونه جنگل های مانگرو است که در ایران یافت می شوند ، می باید در حفاظت و احیای آنها حداکثر سعی به عمل آید .

گونه های درختی و درختچه ای مناطق گرمسیری جنوب کشور عبارتند از :

کرت (آکاسیا) ، حرا ، استبرق ، خرنوب، شیشم (دالبرجیا) ، مورد ، خرزهره ، زیتون ، خرما  کهور ، گز ، کنار ، و ...
 


1390
گونه های درختی و درختچه ای كه در جنگل های كوهستانی فلات مركزی یافت می شود
 

اسم گونه

 نام علمی

کهوک

Acer ibericum

بادام معمولی

Amygdalus communis

بادام

Amygdalus elaegnifolia

 بادام کوهی

Amygdalus lyciodes

 بادامک

Amygdalus scoparia



 

  *ناحیه رویشی ایران – تورانی شامل دو رویشگاه متمایز از یکدیگر است: رویشگاه زاگرس و رویشگاه ایران – تورانی.                                         

رویشگاه زاگرس                                             
رویشگاه زاگرس بخش وسیعی از سلسله جبال زاگرس را شامل می گردد که از شمال غربی کشور یعنی شهرستان پیرانشر شروع و تا حوالی شهرستان فیروز آباد کشیده میشود ومنطقه ای  با  طول 1300 وعرض متوسط   200 کیلومتر را  می پوشاند. جنگل های زاگرس که تحت عنوان جنگل های نیمه خشک طبقه بندی گردیده اند با 5 میلیون هکتار وسعت معادل 40 درصد کل جنگل های ایران را به خود اختصاص داده اند، بیشترین تأثیر را در تأمین آب، تعدیل آب و هوا و تعادل اقتصادی و اجتماعی در کل کشور دارند. این جنگل ها در حال حاضر به عنوان جنگل های تخریب یافته تلقی می شوند که مهمترین دلایل تخریب   جنگل های منطقه تأمین چوب سوخت و تعلیف دام می باشد. زراعت دیم نیز عامل مهم دیگر در تخریب این اکوسیستم به شمار می رود. (800 هزار هکتار جنگل های زاگرس را اراضی دیم به خود اختصاص داده اند که در زیر اشکوب این جنگل ها صورت می گیرد). ناحیه غرب کشور حدود 1/5 تا 1/6 سرزمین ایران رامی پوشاند. به دلیل طولانی بودن سلسله جبال زاگرس و واقع شدن در جوار 3 اقلیم مختلف ایران – تورانی در شمال و شرق و بیابان و گرم در جنوب و جنوب غربی و اقلیم نیمه گرمسیری خلیجی و عمانی در جنوب و نیز به دلیل دارا بودن کوهستان های مرتفع دارای تیپ های متفاوت اقلیمی خرد است. به علاوه سیکلون های مدیترانه ای موجب بارش هایی در فصول پائیز و زمستان می گردد. قاعده کلی بارش از شمال به جنوب و از غرب به شرق نقصان می پذیرد. (در طول تابستان بیشتر خشکی دیده می شود). میزان بارش سالانه در مناطق جنگلی زاگرس به طور متوسط بین 400 تا 600 میلی متر است که بیشتر در بهار و پاییز می بارد. درجه حرارت متوسط بین 12 تا 18 درجه سانتی بین سانتی گراد می باشد. اقیلم کلی منطقه زاگرس یک نوع آب و هوای مدیترانه ای با زمستان های سرد است. در تابستان ها فصل خشک وجود دارد و در اکثر نقاط تا 4 ماه در سال می رسد. سنگ مادر اغلب آهکی کرتاسه است و خاک این مناطق بیشتر شامل تیپ های راندزین، قهوه ای جنگلی و لیتوسل می باشد.

مقدمه :

بهره برداری از جنگل به روش سنتی و نیز تبدیل آن به اراضی مزروعی, همراه با رشد جمعیت و با هدف تأمین نیازهای چوبی و تغذیه ای از گذشتة دور و ابتدا توسط رومیهای قدیم شروع شد . مبدأ و منشأ تفكر علمی تهیه و اجرای طرحهای جنگلداری در قالب سری و با روش كلاسیك, اروپای مركزی بود كه هدف عمدة این طرحها در «برداشت چوب» متمركز می شد .

بتدریج روشهای علمی تر ارائه و به كشورهای دیگر تسری یافت, بطوریكه اولین طرح جنگلداری در آمریكا از صد سال قبل (1905 میلادی) و اولین طرح جنگلداری در ایران براساس قانون جنگلها و مراتع  مصوب 1338 (هـ ش) از 45 سال پیش و با كمك فرانسویها تهیه و به اجرا در آمد .

طرحهای جنگلداری در گذشته بر مبنای اصول «برداشت مستمر» و «بهره برداری اقتصادی» استوار بود بهمین جهت برای اقتصادی نمودن طرح و سهولت در مدیریت, گرایش به همسال كردن جنگل و تك كشتی در احیاء جنگلهای مخروبه با استفاده از گونه های سریع الرشد بومی و غیربومی و با هدف افزایش تولید متداول گردید .

در نتیجه اجرای روشهای كلاسیك جنگلداری طی قرون گذشته, ناهنجاریهای زیست محیطی و پدیده های مخرب جنگل چون بارانهای اسیدی و … بروز نمود كه دانشمندان علوم جنگل در اروپا برای كاهش اثرات تخریبی جنگل با تغییر نگرشی اصول جنگلداری مدرن را برای مدیریت پایدار جنگل ارائه نمودند كه معروفترین آن «جنگلداری نزدیك به طبیعت» و «جنگلداری با تاج پوشش دائمی» می باشد . این رویكردها در مقالة حاضر مورد بررسی قرار می گیرند .

1-  جنگلداری نزدیك به طبیعت (Close to nature forestry)

1-1 تاریخچه

اعمال مدیریت جنگلداری سنتی و كلاسیك با قدمت بالغ بر پنج قرن در اروپا شروع شده است . براثر بهره برداری متمركز از جنگل طی چندین دوره به روش قطع یكسره متوالی موجبات فقر مواد آلی و معدنی خاك, لغزش و رانش زمین, تغییر مناظر زیبا و زیستگاهای حیات وحش را فراهم وپدیده های زیانبار زیست محیطی چون : بارانهای اسیدی, تخریب لایة ازون, اثر گلخانه ای در زمین, افزایش درصد دی اكسیدكربن و … را در پی داشته است .

بمنظور كاهش اثرات تخریبی ناشی از اجرای جنگلداری كلاسیك و رویكرد تحول و تكامل جنگلداری مدرن و نیز به منظور پاسخگوئی به اعتراضات تشكلهای غیردولتی طرفداران محیط زیست, جنگلبانان بدنبال راه حلهای اصولی برآمدند كه در این راستا «جنگلداری نزدیك به طبیعت» به همین منظور پیشنهاد شده است .

«گروه كار برای جنگلداری نزدیك به طبیعت» از حدود 50 سال قبل در كشور آلمان شكل گرفت و بعداً در سپتامبر 1989 «اتحادیة اروپایی جنگلبانان طرفدار جنگلداری نزدیك به طبیعت- Prosilva) تشكیل شده كه برخی از اعتقادات و الزامات مهم اتحادیه برای برنامه ریزی در جنگلداری مدرن در ادامه این نوشتار می آید .

1-2-اصول جنگلداری نزدیك به طبیعت

 اصل اول : شناخت ظرفیتهای اكوسیستم های جنگلی :

اساس و پایة تولید در جنگل خاك آن است لذا باید نسبت به حفظ و حاصلخیزی خاك و در صورت نیاز در تقویت آن اقدام نمود. به همین جهت در جنگلداری باید از تخریب خاك بصورت های لغزش و رانش, فرسایش, آبشویی عناصر و كوبیدگی خاك جلوگیری نمود . باید از قطع یكسره وسیع, استفاده از ماشین آلات سنگین بهره برداری و حمل و نقل بویژه در زمین های حساس به رانش خودداری نمود . حجم سرپا را به حد مطلوب رسانده تنوع زیستی را تقویت نمود .

استقرار تجدید حیات در حد نیاز مورد توجه قرار گیرد بطوریكه از نظر اكولوژیكی روند تعادل انرژی به حداكثر برسد . خوشبختانه جنگلهای خزری شمال كشور, بدلیل عدم قطع یكسره در سطوح گسترده (فقط در جنگلهای مخروبه و با هدف تسریع در احیاء) و بر هم زدن اكوسیستم های آن, از ظرفیت های بسیار بالایی برخوردار می باشد ولی حاصلخیزی خاك جنگلهای زاگرس در غرب كشور بدلیل حاد بودن مسائل اجتماعی اقتصادی و دامداری سنتی و فرسایش شدید خاك با آسیب های جدی مواجه شده است.

 

اصل دوم : متناسب بودن گونه ها و ساختار توده ها با رویشگاه

هر رویشگاه ظرفیت خاصی برای تنوع گونه ای و كمیت و كیفیت آن جنگل دارد, بطوریكه در رویشگاهی گونه راش از رشد بالایی برخوردار است ولی رویشگاه دیگر ممكن است برای بلوط و یا توسكا بیشتر مناسب باشد . لذا در این نوع مدیریت جنگل, باید به نكات فوق توجه نمود . ضمناً چون مبدأ بذر در امر جنگلكاری دارای اهمیت فراوانی می باشد, توصیه
می گردد در جمع آوری بذور مختلف از پایه های محلی استفاده شود . هر چند ممكن است
گونه های غیربومی و غیرمحلی گاهی بسته به اهمیت خاص و رعایت اصل پیش گیرانه در جنگلكاری بكار گرفته شوند . بعنوان مثال برخی از گونه های سوزنی برگ (كاج تدا در جنگلهای جلگه ای گیلان) و نیز كاج سیاه و كاج جنگلی و نوئل (Picea exelsa) در رویشگاههای مطلوب ارتفاعات بالا با اهداف بالا بردن حجم سرپا, استقرار توده های پیشاهنگ در رویشگاههای تخریب یافته, افزایش تنوع گونه ای و … وارد شده اند .

اصل سوم : پایداری

تمام اكوسیستم های طبیعی دارای خصوصیاتی از قبیل خودترمیمی (Resiliance) تنوع زیستی و پیچیدگی (Complexity) می باشند كه برای مدیریت و دخالت در جنگل باید به این موارد توجه نمود و آنها را به حداكثر رساند تا پایدرای اكوسیستم تضمین گردد .

برای دست یابی پایداری مطلوب در جنگلهای تك گزیدة هیركانی, رعایت اصول جنگلشناسی در نشانه گذاری به شیوة تك گزینی كه اهداف چند گانه و چند منظوره را در بر دارد از اهمیت فراوانی برخوردار است بطوریكه این امر موجبات تقویت تنوع گونه ای, تنوع ساختاری و تنوع زیستی را فراهم خواهد نمود .

 

اصل چهارم : داشت و برداشت پایه ای از جنگل

این اصل در حقیقت هستة مركزی جنگلداری نزدیك به طبیعت است. بطوریكه برداشت و یا باقی گذاشتن هر درختی بسته به وضعیت و موقعیت آن در بین مجموعة درختان اطراف آن مورد توجه قرار می گیرد . یعنی ممكن است درختی به منظور تولید چوب در آینده یا بعنوان پرستار, تولید بذر, ارزشهای ژنتیكی, موقعیت فیزیكی, بخاطر زیبایی یا ایجاد زیستگاه برای تقویت تنوع زیستی نگهداری شود . طبق این اصل در برش تك گزینی پایه ای,‌ همزمان اهدافی چون رشد جنگل, بهره برداری, استقرار تجدید حیات و اصلاح ساختار توده های جنگلی بویژه ساختار عمودی در چندآشكوبه كردن توده ها, تعقیب می گردد . در این راستا تأكید می گردد كه تعداد كمی درخت ولی از درختان بزرگ و با ارزش برداشت شوند . این روش باعث استمرار روند هرس طبیعی و ایجاد توده های ناهمسال و میكروكلیمای ثابت میشود كه نتیجتاً تولیدات و خدمات جنگل و اشتغال استمرار می یابد .

 

اصل پنجم : دائمی بودن مسیرهای خروج چوب

طبق این اصل مسیرهای چوبكشی باید ثابت و دائمی باشد . این امر باعث كاهش خسارات وارده به درختان سرپا و تمركز تخریب در حداقل سطح می گردد . رعایت این اصل در نشانه گذاری برای انتخاب درخت و جهت انداختن آن كمك می كند, بطوریكه موجب سرعت عمل در امر خروج فراورده های جنگلی و كاهش خسارت به خاك جنگل و درخت مقطوعه
می گردد .

فاصله مسیرهای چوبكشی از یكدیگر به عوامل خاص آن جنگل چون : آمیختگی, سن و ارتفاع درختان, تراكم توده,‌ عوارض طبیعی, فاصله جاده ها از هم و كیفیت تولیدات و نیز ماشین آلات بهره برداری بستگی دارد, كه عملاً ممكن است این فاصله در كشورهای اروپایی بین 20 تا 100 متر و در ایران بین 50 تا 150 متر متغیر باشد . عرض مسیر بستگی به عرض
ماشین آلات كشنده و سیستم بهره برداری دارد كه باید در حداقل مورد نیاز احداث شود .

 

2-  جنگلداری با تاج پوشش دائمی (Continuous cover forestry)

1-3-تاریخچه

مبدأ و منشأ جنگلداری با تاج پوشش دائمی كشور انگلستان است, كه قطع یكسره وسیع با سطوح 10-5 هكتار در 90% از جنگلهای تحت مدیریت طرحهای جنگلداری آن اجرا شده است . ولی در روش جنگلدرای با تاج پوشش دائمی, چنانچه سطح برش از 25/0 هكتار تجاوز نماید, نوع برش آن قطع یكسره محسوب می گردد و جنگل احداثی در این سطوح همسال خواهد بود . از وقتیكه بحث درخصوص مزایای جنگلهای ناهمسال (از اواسط قرن 19) در اروپا رونق یافت, همزمان مسئله جنگلداری با تاج پوشش دائمی در انگلستان مطرح شد . طبق این روش جنگلداری, همة روشهای جنگلشناسی باید تاج پوشش جنگل را حفظ و از قطع یكسره پرهیز نمایند . در این رابطه نظریة مذكور (Helliwell-1997) بین سالهای 1950 تا اوایل سال 1960 مورد آزمایش جدی قرار گرفت . این روش جنگلداری برای مدیریت چند منظوره جنگل و در جاهایی كه نقش های زیست محیطی, تفرجی, حفظ منظر و سایر اهداف و خدمات جنگل به اندازه تولید چوب مهم هستند, بكار گرفته میشود . قابل ذكر است كه این رویكرد در سالهای اخیر در سایر كشورهای اروپایی هم طرفدارانی پیدا كرده است .

 

1-4-اصول جنگلداری با تاج پوشش دائمی

 

اصل اول : مدیریت اكوسیستم های جنگل نه مدیریت فقط درختان

در این روش, توده های جنگلی بعنوان چارچوبی برای اكوسیستم های جنگلی محسوب می شوند ؛ كه درختان بطور دوره ای از آن توده ها برداشت میشوند و چشم انداز و زیستگاه حیات وحش نیز به همان اندازه از اهمیت برخوردار می باشد . در این روش جنگلداری باید به اثرات بهره برداری بر توده های جنگلی (اكوسیستم های جنگلی) توجه خاص نمود و میزان برداشت هم باید به اندازه ای تنظیم گردد كه به توده های جنگلی آسیب نرساند . قابل ذكر است كه این اصل برای كلیة جنگلهایی كه با هدف چند منظوره مدیریت می شوند صدق می نماید . بنابراین برای چند آشكوبه كردن جنگلكاریها هم می توان از این اصل استفاده نمود .

برای بكارگیری یك رویكرد متضمن پایداری باید از عوامل رویشگاه, نیاز گونه ها و اهداف جنگلداری ارزیابی های لازم معمول گردد . در نتیجه برای اعمال این نوع مدیریت در جنگلهای شمال كشور كه با سیاست های اتخاذ شده همخوانی دارد, مطالعه و شناخت دقیق عوامل اقلیمی, ادافیكی, نیاز گونه ها و توده های جنگل و نیز اهداف طرح از اهمیت خاص برخوردار است .

 

اصل دوم : استفاده از فرآیندهای طبیعی بعنوان اساس مدیریت توده های جنگلی

در این روش جنگلداری, تصور بر این است كه استفاده از فرایندهای طبیعی, همانند تجدید حیات طبیعی در مدیریت توده های جنگلی, پایدار تر از تجدید حیات مصنوعی (نهالكاری) و توده های همگن و خالص است, هر چند شواهد زیادی برای این تفكر وجود ندارد . تجدید حیات طبیعی وسیله ای برای افزایش تنوع زیستی و تضمین استقرار مناسب گونه در رویشگاه است . قابل ذكر است كه طبق بررسی ها, مشاهدات و تجربیات نگارندگان, توده های جنگلی با منشأ تجدید حیات طبیعی در جنگلهای شمال كشور, از تنوع گونه ای و پایداری بیشتری نسبت به توده های جنگلی دست كاشت برخوردارند .

 

اصل سوم : اقدام با توجه به محدودیت های رویشگاه

در صورتیكه تركیب گونه های جنگلی متناسب با شرایط رویشگاه باشد, فرایندهای طبیعی هم مطلوب خواهد بود . به همین جهت از كشت گونه های پرنیاز در رویشگاه فقیر باید پرهیز نمود . تفاوتهای رویشگاهی موجود در هر جنگل بعنوان منشأ تنوع و ناهمگنی است . در نتیجه باید از همگن كردن جنگل یا تك كشتی خودداری نمود . در این راستا شناخت دقیق نیازهای اكولوژیكی گونه های درختی بمنظور توسعه جنگل و سازگاری گونه ها با رویشگاه, شدیداً ضرورت دارد .

 

اصل چهارم : ایجاد ساختار متنوع در توده های آمیخته

اصولاً جنگلكاریهایی كه از توده های خالص و همسال تشكیل میشوند دارای ساختار منظم یك آشكوبه, رستنی های كم كف جنگل, تعداد كمی درختان خشك و تنوع درختی محدود می باشند . هر چند توده های مسن عمدتاً از تنوع ساختاری بیشتری برخوردارند . بطوریكه در میان آنها انواع رویشگاههای خرد (Microsites) كه آشیان های اكولوژیك برای گونه های مختلف بوجود آوردند, دیده می شود .

از طرفی در این توده ها, شرایط برای زادآوری طبیعی بیشتر فراهم است . هر چه توده های طبیعی مسن تر میشوند, نقش های تفرجگاهی, بهره مندی از فواید حیات وحش و ارزشهای غیر بازاری در این جنگلها بیشتر می شود .

 

بحث و نتیجه گیری :

نظر به بهره برداری با روش قطع یكسره وسیع طی چندین دوره در قرون گذشته در كشورهای غربی (اروپای مركزی- كشورهای اسكاندیناوی- كانادا و …) و بازكاشت گونه های سریع الرشد موجب فقر مواد معدنی و آلی خاك, بروز پدیده های مخرب مثل باران های اسیدی، كاهش تنوع زیستی, پیدایش آفات و بیماریها و … شد . لذا در مقابله با روشهای جنگلداری گذشته و بمنظور استفاده پایدار و دائمی از تولیدات و خدمات جنگل, حفظ تنوع زیستی و آب و خاك, حفظ منظر و توسعه گردشگری در طبیعت (اكوتوریسم) و غیره اعمال روشهای جنگلداری فوق الذكر توسط دانشمندان علوم جنگل و محیط زیست پیشنهاد و حمایت می گردد . با توجه به ساختار جنگلهای طبیعی شمال كشور و پیشینة كم بهره برداری صنعتی از آن و سطوح كم جنگكاریها, اجرای روشهای جنگلداری فوق در آن از جایگاه ویژه ای برخوردار است, بخصوص اینكه برای استفاده چند منظوره از این جنگلها استعدادهای فراوانی نهفته است .




نظرات() 

تاریخ آخرین ویرایش:- -


Buy cialis
جمعه 16 آذر 1397 12:40 ق.ظ

Nicely spoken without a doubt. !
click here to buy cialis where cheapest cialis cialis 20mg preis cf venta cialis en espaa sublingual cialis online india cialis 100mg cost 200 cialis coupon cialis professional yohimbe best generic drugs cialis cipla cialis online
buy cialis
پنجشنبه 15 آذر 1397 05:12 ق.ظ

Fine info. Thanks a lot.
cialis side effects cialis en mexico precio cialis for bph cialis kaufen cialis wir preise only here cialis pills cialis canadian drugs cialis generico cialis kaufen purchasing cialis on the internet
buy cheap cialis no prescription
چهارشنبه 14 آذر 1397 11:16 ق.ظ

Thank you. Fantastic stuff!
cialis 5mg billiger cialis cipla best buy price cialis best where to buy cialis in ontario buying cialis overnight cialis manufacturer coupon cialis 5 effetti collaterali cialis en 24 hora cialis ahumada get cheap cialis
Cialis prices
سه شنبه 13 آذر 1397 11:50 ب.ظ

Very good information. Appreciate it!
viagra cialis levitra price cialis wal mart pharmacy cialis patentablauf in deutschland achat cialis en suisse cialis 5mg billiger cialis 05 prescription doctor cialis cialis pas cher paris look here cialis order on line cialis 200 dollar savings card
buy tadalafil
سه شنبه 13 آذر 1397 12:50 ب.ظ

Thanks! Wonderful stuff.
cialis 5 mg schweiz cialis generico in farmacia cialis patent expiration cialis patentablauf in deutschland cialis bula generic cialis at walmart buy cialis sample pack cialis sicuro in linea cialis 200 dollar savings card buying cialis overnight
buy cheap cialis in canada
سه شنبه 13 آذر 1397 01:21 ق.ظ

Really all kinds of beneficial tips.
200 cialis coupon cialis generic cialis tadalafil il cialis quanto costa deutschland cialis online cialis 100 mg 30 tablet cialis for sale south africa cheap cialis cialis e hiv cialis kaufen wo
Cialis pills
دوشنبه 12 آذر 1397 12:19 ب.ظ

Nicely put. Thanks!
cialis 5 mg para diabeticos cialis kaufen bankberweisung cialis vs viagra cialis generique 5 mg we like it cialis soft gel buy cialis uk no prescription cheap cialis where cheapest cialis buying cialis overnight cialis alternative
Cialis 20 mg
دوشنبه 12 آذر 1397 01:00 ق.ظ

Truly a good deal of amazing tips.
pastillas cialis y alcoho cialis 200 dollar savings card cialis generique 5 mg cialis 5 effetti collaterali achat cialis en itali cialis cost the best site cialis tablets cialis great britain cipla cialis online cialis 20mg
Buy generic cialis
یکشنبه 11 آذر 1397 11:53 ق.ظ

Thanks a lot, A lot of posts.

generic cialis pro cialis coupons tadalafil cialis generico in farmacia cialis preise schweiz cialis generic availability where cheapest cialis cialis venta a domicilio deutschland cialis online cialis preise schweiz
buy tadalafil online
یکشنبه 11 آذر 1397 12:54 ق.ظ

Superb postings, Appreciate it.
cialis cipla best buy generic cialis soft gels cialis 5 mg schweiz cialis generic availability cialis sicuro in linea safe site to buy cialis online cialis name brand cheap cialis 100 mg 30 tablet generic for cialis link for you cialis price
Online cialis
شنبه 10 آذر 1397 11:41 ق.ظ

Appreciate it. A lot of content.

safe dosage for cialis cialis 50 mg soft tab cialis patent expiration cialis 20mg preis cf buy cialis sample pack enter site natural cialis cialis pills in singapore cialis in sconto cialis name brand cheap cialis 5 mg schweiz
Buy cialis online
شنبه 10 آذر 1397 12:25 ق.ظ

You actually stated it perfectly.
cialis online where to buy cialis in ontario click here to buy cialis cialis coupons printable cialis bula buy brand cialis cheap prescription doctor cialis cialis vs viagra cialis for sale in europa dosagem ideal cialis
buy cialis online cheap
جمعه 9 آذر 1397 12:55 ب.ظ

Very good tips. With thanks.
cialis for bph best generic drugs cialis achat cialis en suisse buy cialis online legal generic cialis at the pharmacy buying brand cialis online the best site cialis tablets generic cialis pro ou acheter du cialis pas cher get cheap cialis
Generic cialis
جمعه 9 آذر 1397 01:19 ق.ظ

You revealed that perfectly!
buy cialis cheap 10 mg cialis cuantos mg hay cialis 5mg viagra cialis levitra cialis for bph viagra or cialis viagra cialis levitra trusted tabled cialis softabs comprar cialis 10 espa241a how does cialis work
buy cialis online us pharmacy
پنجشنبه 8 آذر 1397 01:58 ب.ظ

Kudos! Quite a lot of advice.

cialis prezzo al pubblico tadalafil generic cialis per paypa how do cialis pills work only best offers cialis use canadian discount cialis the best site cialis tablets cialis 5mg cialis generico online opinioni cialis generico
Cialis pills
پنجشنبه 8 آذر 1397 01:40 ق.ظ

Really lots of amazing facts.
viagra cialis levitra ou trouver cialis sur le net we use it cialis online store preis cialis 20mg schweiz safe site to buy cialis online cialis billig best generic drugs cialis cialis 20mg prix en pharmacie rezeptfrei cialis apotheke cialis 20mg
buy cialis online us pharmacy
چهارشنبه 7 آذر 1397 01:14 ب.ظ

You expressed that wonderfully.
achat cialis en suisse cialis 5 mg effetti collateral cialis vs viagra deutschland cialis online cialis 30 day sample generic cialis levitra cialis official site cialis sicuro in linea we choice cialis uk purchasing cialis on the internet
Generic cialis
چهارشنبه 7 آذر 1397 01:14 ق.ظ

Reliable posts. Kudos.
cialis coupons prezzo di cialis in bulgaria tadalafil tablets tesco price cialis cialis bula generic cialis tadalafil prix de cialis generic cialis pill online we use it 50 mg cialis dose effetti del cialis
levitra prices
پنجشنبه 19 مهر 1397 04:44 ق.ظ

Thanks, Loads of postings!

levitra 20mg buy levitra 10mg vardenafil 20mg buy 10 mg levitra vardenafil levitra 20mg generic levitra levitra 10 mg kopen levitra buy levitra 20 mg
buy cialis usa
سه شنبه 10 مهر 1397 03:30 ق.ظ

Thanks a lot! Ample material!

tadalafil 20 mg cialis australian price cialis 30 day sample we like it cialis price enter site 20 mg cialis cost how to purchase cialis on line cialis pills cialis generic availability cialis cipla best buy canadian drugs generic cialis
buy cials online
یکشنبه 8 مهر 1397 01:04 ق.ظ

You said it exceptionally well.
generic cialis tadalafil cialis pas cher paris generic cialis at walmart cialis taglich cialis tablets prezzo di cialis in bulgaria purchasing cialis on the internet click now buy cialis brand brand cialis nl only now cialis 20 mg
canadian prescription drugstore
شنبه 31 شهریور 1397 04:05 ب.ظ

You actually said this really well.
canada medication cost online pharmacy canada order canadian prescriptions online buy viagrow buy viagra 25mg canadian discount pharmacies in canada online pharmacies legitimate canadian prescription drugstore buy viagra online usa canada rx
eddrugsgeneric.com
چهارشنبه 28 شهریور 1397 05:46 ب.ظ

This is nicely put! .
generic cialis cialis per paypa india cialis 100mg cost cialis kaufen wo estudios de cialis genricos cialis generika rezeptfrei cialis apotheke cialis 30 day sample price cialis best compare prices cialis uk
viagraessale.com
سه شنبه 27 شهریور 1397 02:34 ب.ظ

Nicely put, With thanks.
tadalafilo cialis generique 5 mg cialis rckenschmerzen cialis for sale in europa i recommend cialis generico prices on cialis 10 mg chinese cialis 50 mg canadian drugs generic cialis buy cialis online canadian cialis
http://cialisbuys.com/
پنجشنبه 15 شهریور 1397 02:36 ق.ظ

Thanks! Lots of content.

cialis 10 doctissimo cialis sans ordonnance brand cialis generic trusted tabled cialis softabs cialis daily acheter cialis kamagra free generic cialis callus cialis daily dose generic cialis kaufen
Cialis prices
دوشنبه 12 شهریور 1397 07:47 ب.ظ

You actually explained that wonderfully!
deutschland cialis online we choice cialis uk cialis tablets australia achat cialis en itali interactions for cialis cialis reviews deutschland cialis online cialis 20mg preis cf cialis generico lilly viagra vs cialis vs levitra
http://cialisvv.com/
دوشنبه 12 شهریور 1397 01:16 ق.ظ

You actually suggested this very well!
cialis purchasing cialis generique 5 mg cialis generico milano safe dosage for cialis online cialis cialis generika cialis arginine interactio comprar cialis navarr cialis 10 doctissimo walgreens price for cialis
viagra 20 mg
سه شنبه 23 مرداد 1397 03:02 ق.ظ

Appreciate it. Plenty of forum posts.

buy viagra cheapest price viagra pharmacy online viagra buy viagra viagra without presc buy viagra online with prescription i want to buy viagra online buy sildenafil generic online pharmacy sildenafil where can i buy cheap viagra viagra rx online where to buy viagra online uk
Cialis canada
دوشنبه 7 خرداد 1397 02:13 ق.ظ

Nicely put, With thanks!
prices for cialis 50mg online prescriptions cialis canada discount drugs cialis overnight cialis tadalafil generic cialis at walmart cialis tablets for sale cialis online napol prescription doctor cialis il cialis quanto costa generic cialis at walmart
Cialis prices
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 03:41 ق.ظ

Wow a lot of fantastic facts.
cialis 5 mg buy cialis for sale cialis kaufen cialis coupons printable only best offers 100mg cialis cialis cost online prescriptions cialis cialis diario compra opinioni cialis generico tadalafil 20mg
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




نمایش نظرات 1 تا 30